Што може Скопје да научи од град во кој електронската музика е дел од културната политика, а не само прашање на работно време? Македонската платформа „Терапија“ учествуваше на годинeшниот Amsterdam Dance Event [ADE] со намера да ги истражи искуствата што можат да помогнат во развојот на домашната сцена. За Трн, нејзината основачка Слободанка Тренчева – Боте зборува за разликата меѓу град што го толерира ноќниот живот и град што создава услови за него.
1. Оваа година Терапија беше присутна на Amsterdam Dance Event (ADE), еден од најзначајните меѓународни настани за електронска музика и музичката индустрија. Какво беше твоето искуство?
ADE за мене не е само фестивал, ниту само место каде што се оди на журки. Тоа е меѓународна платформа на која се среќаваат музиката, современата уметност, технологијата, културата, економијата и урбаниот развој.
Годинава присуствував на конференции, уметнички перформанси, балетски и музички продукции, изложби и клубски настани. Токму таа разновидност ми е важна. Електронската музика таму не е изолирана од другите уметнички дисциплини, туку е дел од поширок културен и професионален екосистем.
Зад настаните постојат знаење, истражување, професионална соработка, продукција, инфраструктура и стратегија. За мене, најважното прашање не е само што се случува во Амстердам, туку што можеме да научиме од тие искуства и како да ги примениме во нашиот контекст.
Не треба да ги копираме другите градови. Треба да создадеме сопствен модел, но со европски стандарди, сериозен пристап и долгорочна визија.
2. Што те импресионираше најмногу на ADE?
Тоа што културата не завршува со последната песна, ниту со затворањето на клубот. Електронската музика може да биде простор за уметнички експеримент, образование, меѓународна соработка и економски развој.
Ми беше важно да видам колку природно можат да се поврзат клубската култура, конференциските панели, современата уметност и различните музички продукции. Тоа е пристап што ја надминува идејата дека електронската музика е само забава.
Кај нас често се дискутира за тоа колку гласно свири музиката или до колку часот треба да работат клубовите. Многу поретко се прашуваме каква културна вредност создаваат, какви работни места отвораат, какви можности им нудат на младите и каква слика за градот градат.
Токму тука е разликата меѓу град што само дозволува да се случува ноќен живот и град што свесно создава услови за негов развој.
3. Често велиш дека ноќниот живот не е проблем, туку ресурс. Што точно подразбираш под тоа?
Ноќниот живот е дел од градската инфраструктура. Како што градот има потреба од јавен превоз, осветлување, културни институции и јавни простори во текот на денот, така мора да размислува и за тоа што се случува по полноќ.
Ноќната економија не ги опфаќа само клубовите. Таа вклучува музика, уметност, угостителство, туризам, транспорт, техничка продукција, креативни индустрии и голем број луѓе чија работа зависи од тоа дали градот функционира и навечер.
Кога ноќниот живот се сведува на бучава, нарушување на јавниот ред и полициски интервенции, се губи целата поширока слика.
Секако дека се потребни правила, контрола и одговорност. Безбедноста не е предмет на компромис. Но регулирањето не смее да биде единствената политика. Потребни се планирање, инфраструктура, културна програма и соработка меѓу институциите, операторите и локалните заедници.
Ноќта не е празен простор меѓу два дена. Таа е дел од животот на градот.
4. Каде е Скопје во споредба со градови како Амстердам?
Скопје има публика, талентирани артисти, организатори, продуценти и независна сцена што со години создава културна содржина, често со ограничени ресурси и без стабилна поддршка. Затоа не мислам дека ни недостига потенцијал.
Она што недостига е континуитетот меѓу културната политика, урбаното планирање, економијата и реалните потреби на сцената.
Не треба да го копираме Амстердам, ниту да ги идеализираме сите европски модели. Треба да разбереме како функционираат, што од нив може да се примени кај нас и како да создадеме решение што одговара на нашиот град.
Успешната ноќна култура не се создава случајно. Потребни се дијалог, истражување, јасни правила, инфраструктура и луѓе што ќе ја координираат таа политика.
Скопје не треба да стане Амстердам. Треба да стане град што знае што сака да биде.
5. Дали проблемот во Скопје е во законите или во нивното спроведување?
Мислам дека проблемот е поширок. Не е доволно да постојат законски прописи ако нема јасна и координирана политика за ноќниот живот.
Потребно е да се знаат стандардите за работа на клубовите, како се контролира безбедноста, како се решаваат прашањата со бучавата, каков јавен превоз е достапен во ноќните часови и како се штитат и жителите и легалните оператори.
Правилата мора да важат за сите. Не може одговорноста да се појавува само по инцидент, а потоа темата повторно да се заборави до следниот проблем.
Потребни се јасни стандарди за лиценцирање, капацитет, противпожарна заштита, функционални излези и работно време, но и план за тоа како градот ќе функционира ноќе.
Не сум за неконтролирано работење, ниту за привилегии за одредени клубови. Напротив, се залагам за еднакви услови, професионални стандарди и институционална одговорност.
6. По трагичните настани поврзани со безбедноста на клубовите во регионот, може ли да се зборува за слободен ноќен живот без строги контроли?
Не. Безбедноста мора да биде основа, а не компромис. Правото на култура, музика и забава не може да биде поважно од правото на живот и безбедност.
Но трагедиите не треба да ги користиме како оправдување за генерализирано затворање на простори или уништување на цела сцена.
Одговорот е во професионални стандарди, редовни контроли, функционални излези, противпожарна заштита, почитување на дозволениот капацитет и јасна одговорност на операторите и надлежните институции.
Мора да престанеме да реагираме само откако ќе се случи нешто страшно. Превенцијата треба да биде секојдневна институционална обврска.
Кога системот функционира, безбедноста и културниот живот не се спротивставени категории. Одговорното управување треба да овозможи и двете.
- Во некои европски градови постои функцијата Night Mayor. Дали Скопје има потреба од таков модел?
Верувам дека Скопје има потреба од организиран модел за управување и координација на ноќниот живот и ноќната економија. Дали формално ќе се вика Night Mayor, советник за ноќна економија или координативно тело, помалку е важно од тоа што реално ќе работи.
Потребна е позиција или структура што ќе ги поврзува градот, општините, институциите, културниот сектор, угостителите, транспортот, безбедносните служби и локалните заедници.
Таквата функција не треба да биде механизам за делење средства или привилегии. Нејзината задача треба да биде стратешко планирање, истражување, координација, предлагање решенија и посредување меѓу различните интереси.
Ноќниот живот е комплексна област и не може да се реши со една одлука или со формирање тело што ќе постои само на хартија. Потребни се јасен мандат, стручност, транспарентност и континуитет.
8. Ти лично си се обидела да внесеш експертско знаење во институциите. Какво е твоето искуство?
Моето искуство е дека постои значителен јаз меѓу тоа што институциите го декларираат како приоритет и нивната подготвеност навистина да ги вклучат луѓето што имаат знаење и искуство од терен.
Сум се обидела да понудам конкретни идеи, експертски пристап и предлози за развој на ноќниот живот. Но не секогаш наидував на интересот и подготвеноста за соработка што ги очекував.
Тоа е особено разочарувачки кога со години работиш во одредена област, ги познаваш проблемите, имаш контакти со меѓународната сцена и се обидуваш да донесеш знаење што може да му користи на градот.
Не очекувам институциите автоматски да го прифатат секој мој предлог. Очекувам да бидат подготвени да го разгледаат, да разговараат со луѓето што ја познаваат материјата и да одлучуваат врз основа на аргументи.
Кога некој нуди знаење, искуство и подготвеност да работи, а институционалниот одговор изостанува, не се губи само една можност за соработка. Се губат време, ресурси и доверба.
Најскапо за една институција е кога одбива да го искористи знаењето што веќе ѝ е достапно.
9. Често се зборува за корупција и недоверба во институциите. Што мора да се промени?
Довербата не се гради со соопштенија, туку со одговорност и резултати.
Во Македонија, а особено во Скопје, постои сериозна недоверба кон институциите поврзана со перцепциите за корупција, нетранспарентност и недоволна отчетност. Таа недоверба не може да се промени само со декларативни заложби за реформи. Мора да се промени начинот на кој институциите работат.
Не е прифатливо организациите и професионалците што реализираат проекти да остануваат во неизвесност за исплатите што им следуваат, додека во јавноста се зборува за проекти вредни милиони евра. Јавноста има право да знае како се трошат јавните средства, врз основа на кои критериуми се донесуваат одлуките и какви конкретни резултати се постигнати.
Не велам дека секој голем проект е неоправдан или дека секое доцнење автоматски значи корупција. Но кога постојат доцнења, недостиг од транспарентност или нееднаков третман, институциите мора да дадат јасни одговори.
За мене, транспарентноста значи јавни критериуми, навремени исплати, отчетност за потрошените средства и еднакви услови за сите. Тоа се основни стандарди, а не посебни барања.
10. Твојот проект „Уметноста ја крши тишината“, посветен на 35 години независност на Македонија, беше успешно реализиран, но потоа се соочи со проблем со исплатата. Како го коментираш тоа?
„Уметноста ја крши тишината“ беше проект што го реализиравме со сериозна продукциска и организациска одговорност, со современ уметнички пристап и со идеја достоинствено да одбележиме важен датум за државата.
Настанот се одржа и ги исполни своите цели, но обврските за исплата и понатаму остануваат нерешени. Кога ќе преземеш одговорност да реализираш јавен културен проект, мораш да ги организираш продукцијата, соработниците и сите неопходни ресурси. Не можеш бесконечно да ги покриваш финансиските обврски од сопствени средства додека чекаш институциите да го исполнат договореното.
Во исто време, во јавноста се зборува за пет милиони евра издвоени за друга програма по повод независноста. Затоа легитимно е да се постави прашањето: како се утврдуваат приоритетите, според кои критериуми се распределуваат јавните средства и кој презема одговорност кога реализиран проект не е навремено исплатен?
Не барам привилегија, туку исполнување на преземените обврски. Независната културна сцена не може постојано да го презема финансискиот ризик наместо институциите. Уметниците и продукциските тимови не можат да живеат од ветувања.
За мене, ова не е само прашање на една исплата. Ова е прашање на институционална одговорност, транспарентност и односот кон луѓето што создаваат култура. Ако државата сака независна културна сцена, мора да ја третира како партнер — пред настанот, за време на реализацијата и по неговото завршување.
- Дали независната културна сцена е доволно препознаена од институциите?
Не доволно. Често независната сцена се бара кога треба да се реализира настан, да се донесе публика или да се создаде впечаток дека градот има современа културна понуда. Но тоа не е исто што и нејзино вистинско вклучување во креирањето на културните политики.
Луѓето што со години работат на терен имаат знаење што не може да се добие само преку административни процедури. Тие знаат како се создава публика, како функционираат меѓународните мрежи, колку чини продукцијата и со какви проблеми се соочуваат независните автори и организатори.
Независната сцена не бара привилегии. Бара транспарентни услови, професионален однос и можност да учествува во процесите што директно влијаат врз нејзината работа.
Ако сакаме современа културна политика, мора да престанеме да ја третираме независната сцена како привремено решение и да ја признаеме како важен дел од културниот екосистем.
12. Каква улога има Терапија во оваа промена?
Терапија ја гледам како платформа што ја поврзува независната култура со јавниот простор, современата уметност, електронската музика и пошироките прашања за градот.
Од почетокот не ми беше идејата да создадам само уште еден организатор на настани. Сакав да покажам дека музиката може да биде начин на комуникација, дека културата може да се случува надвор од традиционалните институции и дека јавните простори можат да добијат нов живот преку современи уметнички содржини.
Во текот на годините работевме на различни формати — музички настани, перформанси, предавања, изложби и проекти што отвораат прашања за градот и неговата културна иднина.
За мене, важно е Терапија да придонесува и во јавната дебата. Не е доволно само да создаваш програма. Треба да можеш да поставиш прашање за условите во кои работи сцената и за тоа каков град сакаме да изградиме.
Не верувам дека промените треба да зависат од еден човек или една организација. Но верувам дека независната сцена мора да биде препознаена како партнер во креирањето на културните политики.
13. Скопје се подготвува за Европската престолнина на културата во 2028 година. Каква е твојата визија?
Мојата визија е Скопје да не ја третира културата како програма што ќе се реализира во една година, туку како долгорочна промена во начинот на кој градот функционира и се претставува.
Европската престолнина на културата е можност да покажеме дека Скопје има современа, независна и прогресивна културна сцена. Тоа значи да ги поврземе традицијата и наследството со новите уметнички јазици, да ги активираме јавните простори и да отвориме повеќе можности за меѓународна соработка.
Ноќната култура може да има значајно место во таа визија. Не како дополнителна забава по официјалната програма, туку како дел од културниот идентитет на градот.
Мора да создадеме услови уметниците, независните организации и младите автори да можат да работат и по 2028 година. Вистинскиот успех нема да биде само бројот на реализирани настани, туку она што ќе остане по нив.
14. Што би им порачала на градските и државните институции?
Да престанат да ја гледаат независната сцена само како изведувач на настани и да почнат да ја третираат како партнер што располага со знаење и искуство.
Потребни се отворен дијалог, транспарентни критериуми, предвидливи услови за работа и долгорочна стратегија. Не можеме секоја година да почнуваме од нула, ниту секој проблем да го решаваме со ад хок мерки.
Јавните средства мора да бидат поврзани со јасни обврски, отчетност и реални резултати. Поддршката за културата не е услуга што институциите им ја прават на организаторите. Таа е инвестиција во градот и неговите граѓани.
Исто така, кога институциите преземаат финансиски обврски кон организаторите, мора да обезбедат тие обврски да бидат исполнети навреме. Не може да се зборува за развој на културата, а истовремено да се доведуваат во неизвесност луѓето што ја создаваат.
15. Ако можеш да предложиш три конкретни мерки, кои би биле тие?
Прво, би иницирала координиран модел за ноќна економија со јасни надлежности и учество на институциите, независната културна сцена, угостителите и локалните заедници.
Второ, би предложила јасни и еднакви стандарди за безбедност, лиценцирање и работа на ноќните објекти, со редовни контроли и транспарентно спроведување на правилата.
Трето, би работела на ноќна инфраструктура: јавен превоз во соодветни часови, осветлени и безбедни јавни простори, подобро планирање на бучавата и поддршка за културни програми што го оживуваат градот.
Овие мерки не бараат да измислиме нов свет. Бараат да ги поврземе постојните надлежности, знаење и ресурси во функционален систем.
16. Која е твојата главна порака по враќањето од ADE?
Не треба само да прашуваме што се случува во Европа. Треба да се запрашаме зошто добрите практики толку тешко стануваат дел од нашата реалност.
Скопје има луѓе, публика, енергија и креативност. Сега му треба визија што ќе ги поврзе тие ресурси и ќе создаде услови за нивен долгорочен развој.
Јас сакам Скопје да биде град во кој современата уметност, електронската музика и независната култура не се третираат како нешто споредно, туку како дел од неговиот идентитет и развој.
Ноќниот живот не е нешто што му се случува на градот. Тој е нешто што градот свесно го создава.
А ако сакаме поинакво Скопје, мора да почнеме да носиме поинакви одлуки.