По речиси две години студентски протести, блокади и масовни собири, движењето што се издигна од незадоволството по трагедијата во Нови Сад се најде пред можноста да ја преземе власта во Србија. Студентската листа, која на изборите настапи како алтернатива на долгогодишното владеење на Српската напредна партија (СНС), собра поддршка од луѓе со различни професии, искуства и општествени ангажмани.
За разлика од политичкиот модел во кој Александар Вучиќ со години беше централна фигура, Студентската листа нема еден доминантен лидер. На неа се наоѓаат лекари, универзитетски професори, адвокати, економисти, актери, спортисти и активисти. Многумина од нив досега не биле дел од највисоките државни институции, а нивниот заеднички настап е обид да се понуди поинаков модел на политичко управување.
Кардиологот од Нови Сад на чело на листата
На првото место на листата „Студентска листа – Студентите победуваат“ е Илија Срдановиќ, кардиолог и професор на Медицинскиот факултет во Нови Сад. Тој не е познат како професионален политичар, а неговиот избор ја отсликува стратегијата на движењето да ги стави во преден план луѓето од стручните и академските кругови, наместо етаблираните партиски функционери.
Нови Сад има особено значење за студентското движење. На 1 ноември 2024 година, на железничката станица во градот се урна бетонска настрешница, при што загинаа 16 лица. Трагедијата предизвика протести низ Србија и отвори прашања за одговорноста, транспарентноста на јавните проекти и корупцијата.
По несреќата, студентите почнаа блокади на факултетите и побараа објавување на документацијата поврзана со реконструкцијата на станицата и утврдување одговорност. Со текот на времето, протестите прераснаа во пошироко движење со поддршка од различни општествени групи.
Зад Срдановиќ на листата се наоѓа докторката Катарина Станковиќ, додека четвртото место му припадна на хирургот Александар Цветковиќ. На третата позиција е драматургот Жељко Хубач, познат по својата работа во театарот и телевизиската продукција.
Важно е да се направи разлика меѓу носител на изборна листа и кандидат за премиер. Тоа што Срдановиќ е прв на листата не значи автоматски дека ќе ја предводи идната влада. Изборот на премиер и распределбата на владините функции ќе зависат од понатамошните политички одлуки.
Дејан Бодирога, поранешен гувернер и познати актери
Меѓу најпознатите имиња на Студентската листа е Дејан Бодирога, легендарниот кошаркар, двократен светски и трикратен европски шампион, кој е и претседател на Евролигата. Тој се наоѓа на 24. место на листата, а неговото присуство ѝ носи препознатливост на иницијативата и надвор од круговите на активните учесници во протестите.
На 27. место е Дејан Шошкиќ, економист и поранешен гувернер на Народната банка на Србија, функција што ја извршуваше од 2010 до 2012 година. Неговото искуство во областа на монетарната политика може да биде значајно во дебатите за економските приоритети на евентуалната нова власт.
На листата е и актерот Тихомир Станиќ, познат по бројните улоги во филмски и телевизиски продукции. Тој е на осмото место. Меѓу другите кандидати се поранешниот атлетичар Михаил Дудаш, поранешниот фудбалер Мирко Поледица и адвокатот Феѓа Димовиќ, член на музичката група „Београдски синдикат“.
Овие имиња покажуваат дека движењето се обидело да обедини јавни личности со различни професионални биографии, со цел да привлече поширока поддршка од граѓаните.
Професори, инженери и активисти против корупцијата
Значаен дел од листата го сочинуваат универзитетски професори и експерти кои во изминатите години јавно ја критикувале владата и поддржувале институционални реформи.
Меѓу нив е социологот Јово Бакиќ, професор на Филозофскиот факултет во Белград и долгогодишен критичар на политиките на Вучиќ. Тој е на 76. место на листата. Кандидатка е и психологот Александар Бауцал, а меѓу академските претставници се наоѓа и Мирјана Николиќ, ректорка на Универзитетот за уметности во Белград.
Посебно внимание привлекува инженерот Зоран Ѓаиќ, кој се наоѓа на 58. место. Тој бил ангажиран на работите поврзани со железничката станица во Нови Сад и јавно укажувал на проблеми и неправилности поврзани со реконструкцијата.
На листата е и земјоделецот Златко Кокановиќ, еден од истакнатите противници на проектот за ископување литиум во долината Јадар. Како претставник на здружението „Не дамо Јадар“, тој учествуваше во протестите против плановите на компанијата „Рио Тинто“.
Адвокатката Сара Ел Сараг, пак, ги претставуваше предлозите на студентското движење за реформи во правосудството.
Разновидноста на кандидатите е една од главните карактеристики на листата, но воедно и потенцијален предизвик. Луѓето со различни професии и ставови ќе треба да усогласат приоритети и да изградат функционален модел на одлучување доколку ја преземат одговорноста за управувањето со државата.
Зошто студентите не се на врвот на листата?
Една од најневообичаените карактеристики на движењето е тоа што студентите кои ги организираа протестите не се поставија себеси на првите места на изборната листа. Наместо тоа, по повеќемесечни пленуми, блокади и дискусии, поддржаа кандидати за кои сметаа дека можат да преземат одговорност за работата на државните институции.
Студентската листа формално беше основана во септември од група од 14 лица, претежно универзитетски професори. Меѓу нив беше и Марија Маруна, професорка на Архитектонскиот факултет во Белград. Потоа движењето собра повеќе од 70.000 потписи за поддршка, а листата беше доставена до Републичката изборна комисија на 14 септември.
Основната идеја беше да се создаде политичка опција што нема да зависи од еден лидер. Со таквиот пристап, студентите се обидоа да се дистанцираат од моделот на владеење во кој една личност има доминантна улога во политичкиот живот.
По речиси две години протести, движењето успеа да го претвори граѓанското незадоволство во изборна поддршка. Сега, меѓутоа, се соочува со прашањето како колективното лидерство ќе функционира во институциите, каде што се потребни јасна распределба на надлежностите и конкретни одлуки.
Што планираат да направат доколку ја преземат власта?
Во септември, Студентската листа претстави програма од 11 точки, организирана во три целини: „Србија или мафијата“, „Знаењето е моќ“ и „Србија расте со нас“.
Во фокусот се борбата против корупцијата, зајакнувањето на независноста на институциите и утврдувањето одговорност кај носителите на јавни функции.
Меѓу најавените мерки се формирање специјализирани полициски и обвинителски капацитети за истраги за корупција, темелна проверка на работата на Министерството за внатрешни работи и испитување на потеклото на имотот на јавните функционери.
Движењето најавува и лустрација, односно утврдување одговорност за службениците за кои во соодветни постапки ќе се докаже дека ја злоупотребиле положбата или ги прекршиле човековите права. Во програмата се споменуваат и ограничувања за вршење јавни функции за лицата за кои ќе биде утврдена одговорност, во согласност со предвидените законски процедури.
Во социјалниот дел, студентите ветуваат бесплатни учебници, поевтини лекови и поголеми инвестиции во образованието.
Сепак, овие мерки засега се програмски ветувања. Нивното спроведување ќе зависи од формирањето на владата, законските процедури, расположливите ресурси и способноста на новото политичко мнозинство да обезбеди институционална поддршка за реформите.
Од протестно движење до политичка сила
Студентското движење се појави по трагедијата во Нови Сад на 1 ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица по уривањето на настрешницата на железничката станица. Несреќата предизвика барања за транспарентност, објавување на документацијата и утврдување одговорност.
Студентите ги блокираа факултетите, а протестите постепено се проширија низ Србија и добија поддршка од граѓани, професори, работници и други општествени групи. Во текот на 2025 и 2026 година беа организирани масовни собири и протестни маршеви, додека движењето се соочуваше со критики и обвинувања од претставници на власта.
Во мај 2025 година, студентите побараа распишување предвремени парламентарни избори. Кога изборите беа распишани за 25 октомври 2026 година, протестната иницијатива прерасна во изборна организација.
Според проекциите наведени во изборните извештаи, Студентската листа освоила 52,54 проценти од гласовите, додека листата предводена од Александар Вучиќ добила 39,29 проценти. Вучиќ го призна поразот, а по објавувањето на изборниот исход, граѓани излегоа на улиците во повеќе градови за да ја прослават победата на студентското движење.
Во меѓувреме, претставниците на листата почнаа да добиваат честитки и од регионални и европски политичари. Меѓу нив се унгарскиот премиер Петер Маѓар и хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ, кој разговарал со Илија Срдановиќ.
Најголемиот предизвик допрва следува
Победата на Студентската листа претставува голем политички успех за движење што се издигна од протести против корупцијата и барања за институционална одговорност. Но, организирањето демонстрации и освојувањето гласови се различни предизвици од управувањето со државата.
Движењето сега ќе треба да одлучи кој ќе ја предводи идната влада, како ќе ги распредели одговорностите и на кој начин ќе ги усогласи различните професионални и политички погледи на своите претставници.
Неговата најголема предност во изборната кампања беше тоа што се претстави како алтернатива на традиционалните партии и на политиката што се врти околу еден лидер. Но, за да ја оправда довербата на граѓаните, ќе мора да покаже дека може да изгради стабилни институции, да спроведе реформи и да ги претвори ветувањата во конкретни резултати.
Од движење што бараше одговорност, Студентската листа сега се соочува со очекувањето самата да ја преземе одговорноста за иднината на Србија.